Trong thế giới kiến, Harpegnathos là một cái tên đủ khiến những người yêu kiến phải chú ý. Trong đó, không xa lạ gì đó chính là dòng kiến HV (Harpegnathos venator) — một loài khá nổi tiếng trong giới nuôi kiến. Chúng không có dáng vẻ nhỏ bé, lặng lẽ như nhiều loài kiến quen thuộc quanh nhà. Những con kiến thuộc chi này thường có kích thước lớn, đôi mắt phát triển mạnh, hàm khỏe và lối săn mồi chủ động.

Nhưng giữa những thành viên của Harpegnathos, có một loài đặc biệt đến mức câu chuyện về nó gần giống một mảnh ghép còn thiếu trong tự nhiên: “Harpegnathos honestoi”.

Được mô tả khoa học vào năm 2016 bởi nhà nghiên cứu David Emmanuel M. General, H. honestoi được phát hiện tại Mt. Isarog trên đảo Luzon, Philippines. Điều khiến loài kiến này trở nên đáng chú ý không chỉ nằm ở ngoại hình, mà còn ở chính nơi nó được tìm thấy và mức độ khan hiếm của những gì con người biết về nó.

CÁI TÊN NÀY CÒN RẤT MỚI TRONG THẾ GIỚI KHOA HỌC PHẢI KHÔNG?

Harpegnathos honestoi không phải là một loài kiến được con người biết đến từ lâu. Mẫu vật dùng để mô tả loài được thu thập từ năm 2002, tại Panicuason Village, khu vực Mt. Isarog, Camarines Sur, Luzon, ở độ cao khoảng 500–550 m. Tuy nhiên phải đến công trình được công bố năm 2016, nó mới chính thức được mô tả như một loài riêng biệt.

Điều đáng kinh ngạc hơn là dữ liệu hiện có về loài này vẫn cực kỳ hạn chế. Các hình ảnh về loài này vẫn còn cực kỳ ít.

Theo AntWeb, hiện chỉ có một mẫu vật được ghi nhận, và đó là một cá thể worker được sử dụng làm holotype – tức mẫu vật chuẩn để xác định đặc điểm của loài.

Nói cách khác, khi nhắc đến Harpegnathos honestoi, chúng ta đang nói về một loài mà khoa học vẫn còn biết rất ít.

Đây cũng là lý do không nên tùy tiện gán cho nó những đặc điểm về tập tính, vòng đời hay cấu trúc đàn dựa trên các loài Harpegnathos khác. Những gì chúng ta biết chắc chắn về H. honestoi chủ yếu đến từ chính mẫu vật type và công trình mô tả ban đầu.

NGOẠI HÌNH CỦA NÓ CÓ RẤT DỄ NHẦM LẪN?

Nếu chỉ nhìn vào hình thái, H. honestoi mang nhiều đặc điểm khiến người ta liên tưởng ngay đến loài Harpegnathos saltator (một loài kiến có các màu sắc và đặc điểm gần giống với honestoi, phân bố chủ yếu ở Ấn Độ và Sri Lanka).

Mẫu worker holotype có chiều dài cơ thể khoảng 20,44 mm – một kích thước khá lớn đối với một con kiến. Phần đầu có cấu trúc mạnh, mắt kép rất lớn và hàm phát triển. Đôi mắt chiếm một phần đáng kể ở phía trước hai bên đầu, trong khi các cấu trúc trên đầu có những đường vân khá rõ.

Màu sắc của nó cũng tạo nên một sự tương phản rất đẹp:

• Đầu, hàm, râu và phần pronotum có màu cam.
• Phần còn lại của cơ thể mang màu nâu đen.
• Chân có màu vàng.

Vì vậy khi nhìn tổng thể, H. honestoi không mang vẻ ngoài hoàn toàn đen như nhiều loài kiến lớn khác mà có sự phân chia màu khá rõ giữa phần đầu và phần thân.

Phần thân của nó tương đối dài. Petiole kéo dài, bụng cũng dài và đặc biệt, mẫu vật được ghi nhận có ngòi chích còn chức năng. Đây là một đặc điểm quan trọng khi nhìn vào hình thái của nhóm kiến ponerine – nhóm kiến thường có xu hướng giữ lại nhiều đặc điểm săn mồi nguyên thủy hơn so với những nhóm kiến tiến hóa theo hướng sống thành đàn cực lớn.

ĐIỀU ĐẶC BIỆT NHẤT: VÌ SAO NÓ KHÔNG ĐƯỢC TÌM THẤY DƯỚI MẶT ĐẤT?

Đây mới là phần khiến Harpegnathos honestoi trở nên thú vị.

Khi nghĩ đến Harpegnathos, người ta thường hình dung những con kiến lớn hoạt động gần mặt đất. Nhưng mẫu vật H. honestoi lại được thu thập trên một mạng nhện, ở độ cao khoảng 1 mét so với mặt đất, trong lớp thực vật thấp.

Công trình mô tả năm 2016 ghi nhận đây là loài Harpegnathos đầu tiên được biết đến có lối sống ít nhất là bán sống trên cây (sub-arboreal).

Chi tiết này nghe có vẻ nhỏ, nhưng đối với một nhà nghiên cứu kiến, nó rất đáng chú ý. Bởi nếu phần lớn các thành viên được biết của chi này gắn với môi trường mặt đất, việc tìm thấy H. honestoi trong thảm thực vật thấp đặt ra một câu hỏi rất thú vị:

Liệu đây có phải chỉ là một cá thể đi lạc khỏi môi trường sống thông thường, hay loài này thực sự có một lối sống khác biệt?

Hiện tại, với lượng mẫu vật quá ít, chúng ta chưa thể trả lời chắc chắn. Và chính khoảng trống đó khiến H. honestoi trở thành một trong những loài kiến rất đáng để tiếp tục nghiên cứu.

MỘT CON KIẾN ĐƯỢC TÌM THẤY Ở NƠI KHÔNG NGỜ TỚI?

Mẫu vật type được ghi nhận là được thu thập từ một mạng nhện của một loài nhện thuộc họ Theridiidae. Nó nằm trong khu vực thực vật thấp, khoảng một mét trên mặt đất.

Nguồn ảnh: iNaturalist

Nhưng cần phân biệt rõ một điều: Việc một cá thể được tìm thấy trên mạng nhện không đồng nghĩa với việc chúng ta đã chứng minh rằng H. honestoi chuyên sống trên mạng nhện, săn nhện hoặc làm tổ trên cây.

Đó là một trong những điểm thú vị của khoa học tự nhiên: một mẫu vật có thể cho chúng ta một manh mối, nhưng không phải lúc nào cũng đủ để kể toàn bộ câu chuyện.

Một con kiến được tìm thấy trên cao có thể đang săn mồi, di chuyển giữa các vị trí, tìm nơi trú ẩn hoặc đơn giản chỉ là đang ở một vị trí tạm thời. Muốn biết chính xác, các nhà nghiên cứu cần thêm mẫu vật và quan sát trực tiếp trong tự nhiên.

TẠI SAO ĐÔI MẮT CỦA NÓ LẠI ĐÁNG CHÚ Ý?

Một trong những đặc điểm nổi bật nhất của H. honestoi là đôi mắt lớn. Trong mô tả hình thái, mắt được ghi nhận là rất lớn và có dạng hình bầu dục, chiếm phần trước bên của đầu.

Điều này phù hợp với hình ảnh quen thuộc của nhiều loài Harpegnathos: chúng thường có thị giác phát triển hơn nhiều loài kiến có lối sống phụ thuộc chủ yếu vào pheromone và xúc giác.

Tuy nhiên, ở H. honestoi, chúng ta vẫn nên cẩn thận với những lời khẳng định quá mức. Có thể dễ dàng đọc thấy những mô tả trên mạng rằng loài này có khả năng nhìn con mồi từ khoảng cách rất xa hoặc có những tập tính săn mồi cực kỳ đặc biệt. Nhưng với H. honestoi, dữ liệu trực tiếp hiện có quá ít để biến những mô tả đó thành kết luận chắc chắn.

Điều chúng ta có thể nói một cách an toàn là: cấu trúc mắt của nó rất nổi bật và là một trong những đặc điểm hình thái quan trọng được ghi nhận trong mẫu vật.

CÁI TÊN “HONESTOI” ĐẾN TỪ ĐÂU?

Tên khoa học Harpegnathos honestoi không phải được đặt ngẫu nhiên. Tác giả David Emmanuel M. General đã đặt tên loài để vinh danh cha mình, Honesto C. General, nhân dịp ông cụ vừa bước sang tuổi 90.

Vì vậy, phía sau một cái tên tưởng như khô khan trong danh pháp khoa học lại có một câu chuyện gia đình khá đẹp. “honestoi” vì thế không chỉ là một phần trong tên của một loài kiến Philippines. Nó còn là lời tri ân được lưu lại trong chính tên khoa học của loài.

VÌ SAO ĐÂY LÀ LOÀI KIẾN MÀ CHÚNG TA GẦN NHƯ CHƯA BIẾT GÌ VỀ ĐỜI SỐNG?

Đây có lẽ là điều thú vị nhất khi tìm hiểu Harpegnathos honestoi.

Thông thường, khi đọc về một loài kiến, chúng ta có thể tìm được hàng loạt thông tin: kích thước đàn, kiến chúa, tốc độ phát triển, thức ăn, mùa sinh sản, cách làm tổ, chiến thuật săn mồi… Nhưng với H. honestoi, những thông tin đó gần như chưa có đủ dữ liệu.

AntWeb hiện ghi nhận chỉ một specimen, là worker và là holotype của loài. Điều đó có nghĩa là chúng ta chưa thể xây dựng một bức tranh hoàn chỉnh về xã hội của loài này chỉ dựa trên những dữ liệu hiện tại.

Chúng ta không nên nhìn một con worker duy nhất rồi tự suy ra toàn bộ đời sống của cả loài. Đây cũng là lý do H. honestoi hấp dẫn đối với những người yêu sinh vật học. Nó không phải một loài đã được nghiên cứu đến mức mọi câu hỏi đều có câu trả lời. Ngược lại, nó giống như một cánh cửa mới chỉ vừa được mở.

MỘT “MẢNH GHÉP” NHỎ CỦA HỆ SINH THÁI MT. ISAROG?

Mt. Isarog nằm trên đảo Luzon của Philippines – nơi có hệ sinh thái nhiệt đới với sự đa dạng sinh học đáng kể.

Đáng chú ý, H. honestoi không phải loài Harpegnathos duy nhất được mô tả từ khu vực này. Công trình năm 2016 của General đồng thời mô tả Harpegnathos alperti, và hai loài được ghi nhận phân bố sympatric – tức cùng xuất hiện trong một khu vực địa lý, với các địa điểm thu mẫu cách nhau chưa tới 5 km trên Mt. Isarog.

Điều này cho thấy chỉ một khu vực núi rừng tương đối nhỏ cũng có thể chứa những loài kiến lớn với lịch sử tiến hóa và lối sống khác nhau. Và có lẽ đó cũng là một trong những bài học thú vị nhất khi tìm hiểu kiến: một khu rừng nhìn qua có thể chỉ là “một khu rừng”, nhưng dưới lớp lá, trên thân cây và giữa những bụi thực vật lại tồn tại cả một thế giới mà con người chưa khám phá hết.

HARPEGNATHOS HONESTOI CÓ PHẢI LÀ MỘT LOÀI “HIẾM” KHÔNG?

Nếu nói theo nghĩa thông thường, rất dễ gọi nó là một loài cực kỳ hiếm. Nhưng về mặt khoa học, nên diễn đạt cẩn thận hơn.

Hiện chúng ta chỉ có một mẫu vật được ghi nhận trong các cơ sở dữ liệu chuyên ngành như AntWeb, nên dữ liệu phân bố và quần thể của loài rõ ràng là cực kỳ hạn chế.

Tuy nhiên, “chỉ có một mẫu vật được biết đến” không tự động có nghĩa là ngoài tự nhiên chỉ còn một con. Những người nuôi kiến chuyên nghiệp vẫn có thể có nuôi ít nhất 1 đàn về loài này.

Có thể loài này thực sự rất hiếm. Cũng có thể nó sống ở những khu vực khó tiếp cận. Hoặc đơn giản là nó chưa được thu thập đầy đủ.

Đây là sự khác biệt rất quan trọng giữa “chưa được phát hiện nhiều” và “thực sự có số lượng rất ít”. Với H. honestoi, chúng ta hiện chưa có đủ dữ liệu để kết luận sâu hơn.

MỘT LOÀI KIẾN KHẾN NGƯỜI TA NỐI TIẾP MUỐN BIẾT THÊM?

Nếu bỏ qua những câu chuyện được thêu dệt trên mạng và chỉ nhìn vào những gì khoa học thực sự ghi nhận, Harpegnathos honestoi vẫn đủ đặc biệt:

• Một con kiến dài khoảng 20 mm.
• Đầu và hàm màu cam.
• Thân màu nâu đen.
• Chân màu vàng.
• Đôi mắt lớn.
• Ngòi chích còn chức năng.
• Biết nhảy để bắt mồi.
• Được phát hiện tại Mt. Isarog trên đảo Luzon.
• Mẫu vật duy nhất được biết đến đã được tìm thấy trong lớp thực vật thấp, trên một mạng nhện cách mặt đất khoảng một mét.

Chỉ từng đó thôi đã đủ để H. honestoi trở thành một cái tên đáng nhớ trong thế giới kiến.

Nhưng điều làm nó hấp dẫn hơn nữa lại chính là những thứ chúng ta chưa biết:

• Nó làm tổ ở đâu?
• Đàn của nó lớn hay nhỏ?
• Có kiến chúa thực sự theo cấu trúc thông thường hay không?
• Nó có thường xuyên hoạt động trên cây?
• Thức ăn chủ yếu là gì?
• Vòng đời của một đàn diễn ra như thế nào?
• Và liệu những đặc điểm khác thường của cá thể được thu thập năm 2002 có thực sự đại diện cho cả loài?

Hiện tại, những câu hỏi đó vẫn còn bỏ ngỏ.

Có lẽ đó chính là vẻ đẹp của Harpegnathos honestoi. Không phải vì nó là một “quái vật” trong thế giới kiến, cũng không phải vì mọi lời đồn về nó đều đúng. Mà bởi vì đây là một loài mà khoa học mới chỉ vừa bắt đầu biết đến.

Một cá thể nhỏ bé được tìm thấy giữa khu rừng Mt. Isarog đã đủ để khiến các nhà nghiên cứu nhận ra rằng ngay cả một chi kiến đã được biết đến từ lâu vẫn có thể chứa những bất ngờ rất lớn.

Và biết đâu, đâu đó trên những bụi cây của Luzon, vẫn còn những cá thể Harpegnathos honestoi đang sống mà con người chưa từng nhìn thấy. Cho đến khi có thêm mẫu vật và những nghiên cứu mới, câu chuyện về loài kiến này vẫn còn thiếu rất nhiều chương. Và chính những chương chưa được viết ấy mới là phần thú vị nhất.