Có những con kiến dành phần lớn cuộc đời dưới mặt đất. Có những con lại chọn thân cây làm đường đi. Nhưng đối với loài Polyrhachis bellicosa thì có vẻ thích một nơi khác: những khoảng không nằm cao hơn mặt đất.

Đây là một loài thuộc chi Polyrhachis, được Frederick Smith mô tả từ năm 1859. Ngày nay, nó được ghi nhận trên một vùng khá rộng ở Đông Nam Á và khu vực Australasia, từ New Guinea, Indonesia, Malaysia, Philippines cho tới miền bắc Australia.

Nhưng điều khiến P. bellicosa đáng chú ý không nằm ở cái tên hay phạm vi phân bố. Mà nằm ở ngôi nhà của nó.

NGÔI NHÀ CỦA CHÚNG ĐƯỢC DỰNG NÊN Ở ĐÂU VÀ NHƯ THẾ NÀO?

Khi nói đến tổ kiến, hình ảnh quen thuộc nhất có lẽ vẫn là những đường hầm dưới đất. Nhưng trong dòng họ Kiến Polyrhachis thì lại không đúng tí nào, kể cả P. bellicosa.

Ở Cape York, Australia, các nhà nghiên cứu từng ghi nhận những tổ nằm khoảng 2–4 mét trên mặt đất, gắn vào thân cây và được dây leo xung quanh giữ lại. Một số ghi nhận khác cho thấy tổ thường nằm cao khoảng 3–5 mét trong tầng thực vật.

Nhìn từ xa, một cái tổ như vậy có thể không giống một “tổ kiến” theo cách chúng ta thường tưởng tượng. Nó giống một khối vật liệu thực vật được treo giữa cây hơn.

Lá khô, mảnh thực vật và những vật liệu xung quanh được gom lại, rồi liên kết thành một cấu trúc khá chắc. Và ở đây xuất hiện thứ làm P. bellicosa trở nên rất đúng chất Polyrhachis: Tơ của ấu trùng.

TẠI SAO ẤU TRÙNG LẠI TRỞ THÀNH CÔNG CỤ XÂY DỰNG TỔ?

Một số loài Polyrhachis có khả năng sử dụng tơ do ấu trùng tạo ra để xây dựng tổ. P. bellicosa nằm trong số những loài có ghi nhận kiểu xây tổ này.

Các nghiên cứu về kiến Polyrhachis cho thấy tổ trên cây của loài này có thể được xây bằng carton thực vật hoặc tơ, và những tổ được quan sát ở Cape York có các mảnh thực vật được liên kết bằng một lớp tơ màu vàng nâu.

Điều thú vị ở đây là worker không tự sản xuất ra thứ tơ đó. Ấu trùng mới là nguồn tơ. Worker chỉ cần giữ ấu trùng đúng vị trí rồi sử dụng lượng tơ đó để nối các vật liệu lại với nhau.

Thế là một sinh vật đang ở giai đoạn chưa trưởng thành lại trở thành một “công cụ xây dựng” của cả đàn:

• Không cần xi măng.
• Không cần bùn.
• Không cần đào một hệ thống đường hầm sâu dưới đất.
• Chỉ cần vật liệu thực vật, một đàn worker và những ấu trùng có khả năng tạo tơ.

QUY MÔ MỘT TỔ POLYRHACHIS BELLICOSA CÓ THỂ LỚN ĐẾN MỨC NÀO?

Một số tổ P. bellicosa được mô tả là khá lớn.

Một tổ đặc biệt được quan sát ở Cape York có đường kính gần 50 cm. Các nhà nghiên cứu khi đó ước tính nó có thể chứa hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn cá thể. Xung quanh tổ còn có một mạng lưới đường đi của kiến phủ trên thảm thực vật và mặt đất.

Đây là một chi tiết rất khác với hình ảnh một tổ kiến nhỏ nằm trong một hốc cây. Nếu con số ước tính đó phản ánh đúng quy mô của đàn, thì P. bellicosa có thể tạo ra những thuộc địa khá lớn.

Và khi một đàn lớn như vậy sống trên cây, những con đường kiếm ăn cũng trở thành một phần của cảnh quan xung quanh tổ. Worker có thể di chuyển qua thân cây, dây leo và thảm thực vật để tìm thức ăn. Từ một cái tổ treo trên cây, cả một mạng lưới hoạt động được mở rộng ra xung quanh.

CÓ PHẢI POLYRHACHIS BELLICOSA CHỈ SỐNG TRÊN CÂY?

Đây là điểm khá thú vị. Nếu chỉ đọc về những tổ treo cao vài mét, rất dễ nghĩ rằng P. bellicosa là một loài hoàn toàn sống trên cây. Nhưng thực tế phức tạp hơn.

Các ghi nhận cho thấy loài này có tập tính làm tổ rất đa dạng:

• Có thể làm tổ trên cây cao.
• Làm tổ bên trong vật liệu gỗ.
• Thậm chí làm tổ ở những vị trí ngay trên mặt đất.

AntWiki cũng tổng hợp các ghi nhận về tổ trên cây, trong vật liệu gỗ và các vị trí trên mặt đất. Ở New Guinea, một số tổ còn được ghi nhận trong thảm thực vật dạng bụi và worker thường kiếm ăn trên mặt đất.

Điều này khá thú vị bởi nó cho thấy P. bellicosa không bị giới hạn vào một kiểu môi trường duy nhất. Một đàn có thể tận dụng những gì môi trường xung quanh cung cấp:

• Có cây và dây leo phù hợp? Chúng có thể dựng một cái tổ trên cao.
• Có vật liệu khác thích hợp? Cấu trúc tổ có thể thay đổi theo môi trường.

CẤU TRÚC ĐÀN VÀ XÃ HỘI CỦA CHÚNG CÓ GÌ ĐẶC BIỆT?

Các tổ được ghi nhận của P. bellicosa luôn chứa một queen (Monogyne).

Điều này cho thấy ít nhất những thuộc địa được quan sát có cấu trúc queen khá rõ ràng, thay vì một hệ thống nhiều queen được ghi nhận trong cùng tổ. Nhưng điều khiến đàn này đáng chú ý hơn vẫn là quy mô.

Một queen ở bên trong một cái tổ có thể rộng hàng chục centimet, xung quanh là một lượng lớn worker đang liên tục di chuyển giữa tổ và môi trường bên ngoài. Nhìn từ dưới đất, bạn có thể chỉ thấy một mảng vật liệu bám trên thân cây. Nhưng bên trong nó là cả một thuộc địa.

NHỮNG “VỊ KHÁCH” NÀO CÓ THỂ XUẤT HIỆN TRONG TỔ CỦA CHÚNG?

Một cái tổ lớn giữa rừng không chỉ thu hút kiến.

P. bellicosa đã được ghi nhận là vật chủ của một số sinh vật sống cùng hoặc khai thác môi trường tổ của chúng:

• Một loài dế sống cộng sinh với kiến: Myrmecophilus polyrhachi, được ghi nhận tại Malaysia.
• Các loài ruồi thuộc họ Phoridae được ghi nhận liên quan đến loài kiến này, trong đó có cả trường hợp ký sinh hoặc ký sinh bắt buộc.

Điều này không có nghĩa tất cả các tổ P. bellicosa đều chứa những sinh vật này. Nhưng nó cho thấy một điều khá rõ: một tổ kiến lớn không chỉ là nơi ở của kiến, nó có thể trở thành một hệ sinh thái nhỏ của riêng mình.

VÌ SAO LỊCH SỬ PHÂN LOẠI CỦA TÊN GỌI NÀY LẠI RẮC RỐI?

P. bellicosa cũng từng có một lịch sử phân loại không hề đơn giản.

Trong quá khứ, nó từng bị xem là phân loài hoặc thậm chí được đồng nhất với Polyrhachis bihamata. Hiện nay nó được công nhận là một loài riêng.

Nguồn ảnh: Wiki

Nó cũng dễ bị nhầm với một số loài gần họ hàng, đặc biệt là P. erosispina và P. olybria. Kohout từng lưu ý rằng ba loài này thường bị nhận dạng nhầm với nhau, và việc phân biệt chúng cần dựa vào các đặc điểm hình thái chứ không chỉ nhìn qua màu sắc hay hình dáng tổng thể.

Đây cũng là một phần khá hay của việc nghiên cứu Polyrhachis. Nhìn một con kiến trong ảnh có thể thấy nó rất giống một loài nào đó. Nhưng khi bắt đầu đi sâu vào hình thái, phân bố và lịch sử mẫu vật, mọi thứ lại phức tạp hơn nhiều.

ĐIỀU GÌ TẠO NÊN SỰ ĐẶC BIỆT CỦA BỨC TRANH TOÀN CẢNH VỀ POLYRHACHIS BELLICOSA?

Có lẽ cách dễ nhất để hình dung Polyrhachis bellicosa là nhìn vào chính cái tổ của nó:

• Không phải một cái hang đào dưới đất.
• Không phải một chiếc lá đơn lẻ được gấp lại.
• Mà là một cấu trúc được cả đàn tạo nên từ những thứ có sẵn trong môi trường.

Dây leo làm khung. Mảnh thực vật trở thành vật liệu. Ấu trùng cung cấp tơ. Worker vận chuyển và ghép tất cả lại. Rồi một queen ở bên trong, cùng một đàn kiến có thể lên tới hàng nghìn cá thể.

Đứng dưới một thân cây trong rừng nhiệt đới, có thể bạn sẽ chẳng để ý đến cái khối nhỏ đang bám giữa những dây leo phía trên đầu. Nhưng nếu đó là một tổ Polyrhachis bellicosa, thì bên trong có thể đang diễn ra cả một thành phố kiến thu nhỏ.

Và thứ giữ thành phố đó lại với nhau đôi khi chỉ là những sợi tơ được tạo ra bởi những con ấu trùng còn chưa trưởng thành.

Nhìn một đàn Acanthomyrmex glabfemoralis, thứ đầu tiên có thể khiến người ta chú ý không phải màu sắc hay kích thước của cả đàn. Mà là sự chênh lệch kích thước giữa những con kiến trong đó.

Một bên là những worker nhỏ, thân hình khá gọn. Một bên là những con major có cái đầu lớn đến mức nhìn gần như thuộc về một loài khác. Sự khác biệt này không phải do một cá thể trưởng thành bất thường, mà là đặc điểm bình thường trong cấu trúc đàn của Acanthomyrmex.

Và A. glabfemoralis là một trong những loài thể hiện sự khác biệt đó khá rõ.

Loài này được mô tả lần đầu từ Quảng Tây, Trung Quốc vào năm 1997. Sau đó nó được ghi nhận ở Việt Nam, và hiện các mẫu vật đã được biết đến từ cả hai quốc gia. Ở Việt Nam, nó đã được ghi nhận tại Vườn quốc gia Cúc Phương, Ninh Bình, trong môi trường rừng mưa.

Nhưng điều thú vị nhất lại nằm bên trong tổ.

VÌ SAO TRONG CÙNG MỘT ĐÀN LẠI CÓ HAI KIỂU WORKER KHÁC NHAU HOÀN TOÀN?

Ở nhiều loài kiến, major worker chỉ lớn hơn worker bình thường một chút. Acanthomyrmex thì khác:

• Major worker: Có phần đầu phát triển cực mạnh, với bộ hàm lớn và khỏe.
• Minor worker: Nhỏ hơn rất nhiều, thân hình gọn gàng hơn.

Nguồn ảnh: Antstore

Sự khác biệt này được gọi là đa hình worker — hay nói đơn giản hơn, cùng là worker nhưng chúng được “thiết kế” theo những kiểu cơ thể rất khác nhau.

A. glabfemoralis thậm chí còn đặc biệt hơn ở chỗ trong một đàn có thể xuất hiện queen bình thường và “dwarf queen”, tức một dạng queen nhỏ hơn. Nghiên cứu về các quần thể ở Việt Nam đã mô tả cả major worker, minor worker, queen và dwarf queen của loài này.

Đây là một trong những lý do A. glabfemoralis đáng để tìm hiểu. Nhìn một con major, rất dễ nghĩ nó là một con kiến chuyên biệt hoàn toàn khác. Nhưng nó vẫn chỉ là một thành viên trong cùng một đàn.

CÁI ĐẦU KHỔNG LỒ CỦA MAJOR WORKER DÙNG ĐỂ LÀM GÌ?

Đây là chỗ không nên nhìn hình rồi tự kết luận quá nhanh.

Major có đầu rất lớn và hàm khỏe, vì vậy người ta thường liên hệ chúng với nhiệm vụ phòng thủ hoặc xử lý những vật thể lớn hơn so với khả năng của minor. Một số tài liệu về Acanthomyrmex cũng mô tả major theo hướng này.

Nhưng với A. glabfemoralis, điều thú vị là đàn không chỉ có một kiểu nhiệm vụ. Những con nhỏ vẫn cần làm phần việc của chúng. Những con lớn có một bộ cơ thể hoàn toàn khác. Và cả hai cùng tồn tại trong một hệ thống xã hội nhỏ.

Nói cách khác, cái đầu khổng lồ của major không phải để khiến chúng trông “ngầu” hơn. Nó là kết quả của việc cả đàn phân hóa worker thành những dạng cơ thể khác nhau.

CHÚNG SỐNG Ở ĐÂU TRONG TỰ NHIÊN?

A. glabfemoralis không phải một loài kiến chỉ sống trên cây.

Ở Việt Nam, chúng được ghi nhận làm tổ trong các môi trường đặc thù:

• Các khoang của cành mục, mảnh gỗ và thân gỗ.
• Các khe hoặc hốc trong đá.
• Những vị trí bên dưới đá trên nền rừng.

Các ghi nhận hiện có cho thấy chúng sống trong rừng mưa và rừng thứ sinh, ở độ cao khoảng 160–615 m trong các mẫu vật được tổng hợp trên AntWeb.

Vì vậy, nếu Polyrhachis cyaniventris khiến người ta nghĩ tới một đàn kiến sống trên cành cây, thì A. glabfemoralis lại có vẻ gần với một kiểu sống ẩn trong những khoang nhỏ của môi trường rừng hơn.

Tổ của chúng không cần phải là một hệ thống đường hầm khổng lồ. Một khoảng rỗng trong gỗ mục cũng có thể trở thành nhà.

TẠI SAO TẬP TÍNH TÍCH TRỮ HẠT CỦA CHÚNG LẠI ĐÁNG CHÚ Ý?

Đây là một trong những chi tiết rất đáng đưa vào bài.

Trong các khoang tổ của A. glabfemoralis, các nhà nghiên cứu thường tìm thấy nhiều hạt nhỏ được cất giữ. Điều này khiến loài này có một phần lối sống khá giống những loài kiến thu gom hạt: thức ăn thực vật được mang về tổ và để dành trong các khoang.

Nhưng chúng không chỉ ăn thực vật. Các quan sát cũng ghi nhận vật chất có nguồn gốc động vật được mang về tổ. Vậy nên nếu nhìn chúng như một loài “kiến ăn hạt” hoàn toàn thì cũng chưa chính xác.

Có vẻ chúng tận dụng cả hai nguồn thức ăn:

• Một phần là những hạt nhỏ được thu gom và cất giữ.
• Phần khác là thức ăn động vật được mang về khi có cơ hội.

CÓ CHI TIẾT KỲ LẠ NÀO VỀ HỆ THỐNG QUEEN CỦA LOÀI NÀY?

A. glabfemoralis có queen bình thường và một dạng queen nhỏ hơn được gọi là dwarf queen.

Các nhà nghiên cứu cho rằng cả queen bình thường lẫn dwarf queen có khả năng đều tham gia sinh sản, nhưng tại thời điểm nghiên cứu, họ chưa xác nhận chắc chắn điều này bằng việc kiểm tra buồng trứng và túi chứa tinh trùng của các cá thể còn sống.

Điều đáng chú ý hơn là họ chưa tìm thấy một đàn nào có đồng thời cả queen bình thường và dwarf queen. Vì vậy, câu chuyện về hệ thống sinh sản của loài này vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng.

Đây cũng là một ví dụ khá hay cho việc nghiên cứu kiến đôi khi không đơn giản như nhìn thấy một queen rồi kết luận ngay cách cả đàn sinh sản.

TẠI SAO LOÀI KIẾN NÀY LẠI KHÔNG DỄ BẮT GẶP?

AntWeb hiện ghi nhận mẫu A. glabfemoralis từ Trung Quốc và Việt Nam, trong đó có các mẫu được thu tại Cúc Phương bằng phương pháp sàng lá mục. Một mẫu ở Cúc Phương được thu ở độ cao 160 m trong rừng mưa.

Những dữ liệu này cũng cho thấy chúng có thể nằm khá kín trong lớp vật chất trên nền rừng:

• Một con worker nhỏ có thể không dễ phát hiện nếu chỉ đi ngang qua.
• Còn major với cái đầu lớn có thể nổi bật hơn nhiều nếu bắt gặp được nó.
• Nhưng để tìm được cả đàn thì lại là chuyện khác.

ĐIỀU GÌ KHIẾN ACANTHOMYRMEX GLABFEMORALIS ĐÁNG NHỚ ĐẾN VẬY?

Nguồn ảnh: Wiki

Nếu chỉ nhìn một con minor, có lẽ chẳng có gì quá đặc biệt. Nếu chỉ nhìn một con major, bạn có thể tưởng nó là một con kiến được phóng đại phần đầu. Nhưng đặt cả hai cạnh nhau, mọi thứ trở nên thú vị hơn.

Một đàn A. glabfemoralis sở hữu những đặc điểm độc đáo:

• Những worker nhỏ đi cùng những major với đầu cực lớn.
• Hệ thống queen phân hóa khá đặc biệt (normal queen và dwarf queen).
• Làm tổ trong các khoang nhỏ của gỗ mục hoặc hốc tự nhiên trên nền rừng.
• Thu gom hạt cất giữ nhưng vẫn mang thức ăn động vật về tổ.

Không phải một đàn khổng lồ. Không phải loài kiến nổi tiếng với những cuộc chiến hàng nghìn cá thể. Nó giống một cộng đồng nhỏ nằm khuất đâu đó trong nền rừng hơn.

Và có lẽ chính sự khác biệt giữa những cá thể trong cùng một đàn mới là thứ khiến Acanthomyrmex glabfemoralis đáng nhớ: một con kiến nhỏ, nhưng bên trong một đàn lại có những worker với hình dạng gần như hai thế giới khác nhau.

Trong thế giới tự nhiên đầy màu sắc này, thiên nhiên luôn tạo ra những bất ngờ này đến bất ngờ khác. Có những sinh vật, những con kiến rất đỗi bình thường. Nhưng, có những loài kiến mà chỉ cần nhìn thấy một lần là nhớ. Không hẳn vì chúng quá lớn, quá mạnh hay có tập tính kỳ lạ, mà đơn giản là màu sắc của chúng khác với những con kiến thường gặp. “Polyrhachis cyaniventris” chính là một loài như vậy.

Là 1 loài kiến thợ dệt, đặc trưng với những chiếc gai trên và sau lưng của dòng Polyrhachis. Thậm chí 1 số loài Polyrhachis còn có thể dùng tơ của ấu trùng nhả ra để kết dính và làm tổ.

Cơ thể của chúng có ánh xanh kim loại khá rõ, đặc biệt khi nhìn dưới ánh sáng. Worker dài khoảng 8–10 mm, thân hình tương đối chắc và có những chiếc gai đặc trưng của chi Polyrhachis. Loài này được mô tả từ Philippines từ năm 1858 và sau đó được ghi nhận trên khá nhiều đảo của quần đảo này, trong đó có Luzon, Catanduanes, Mindoro, Samar và Leyte.

Nhưng khác với một số loài Polyrhachis nổi tiếng với khả năng dùng tơ ấu trùng để dệt tổ, P. cyaniventris được ghi nhận làm tổ trong những hốc có sẵn bên trong cành cây.

Nhưng nếu chỉ nói P. cyaniventris là một con kiến xanh thì hơi “phí!”. Thứ thú vị hơn nằm ở chỗ nó Chê, không muốn sống dưới mặt đất :)).

TẠI SAO CHÚNG KHÔNG THƯỜNG XUYÊN XUẤT HIỆN DƯỚI ĐẤT?

Trong những lần được quan sát ngoài tự nhiên, worker P. cyaniventris thường được bắt gặp vào ban ngày trên lá và những cành nhỏ của cây bụi hoặc cây thấp.

Chúng có thể xuất hiện ở nhiều kiểu môi trường khác nhau:

• Có những khu rừng dipterocarp đã bị tác động.
• Có rừng thứ sinh.
• Thậm chí có cả những khu trồng dừa nơi tầng cây bụi bên dưới vẫn phát triển khá nhiều.

Điểm chung là có thực vật để chúng di chuyển và kiếm ăn.

Người nghiên cứu thường bắt gặp chúng trên lá và cành hơn là dưới đất. Thực tế, các mẫu vật được thu thập trong quá trình kiếm ăn ban ngày, trong khi việc tìm thấy chính tổ của chúng lại khó hơn nhiều.

Và điều này tạo ra một hình ảnh khá thú vị. Một con P. cyaniventris có thể đang đi dọc theo mép một chiếc lá, rồi biến mất vào đám cây bên cạnh. Nhìn từ dưới lên gần như chẳng có gì đặc biệt. Nhưng tổ của nó có thể đang nằm ngay trong một cành cây ở phía trên.

TỔ CỦA CHÚNG NẰM Ở ĐÂU VÀ QUY MÔ NHƯ THẾ NÀO?

Ảnh nuôi thực tế của shop

Đây có lẽ là phần thú vị nhất về loài này. Các nhà nghiên cứu từng ghi nhận tổ P. cyaniventris nằm trong những khoang bên trong cành cây.

Điều đặc biệt là những cành có tổ không nhất thiết phải còn nằm nguyên trên cây. Có tổ được tìm thấy trong cành ở tầng thực vật thấp, nhưng cũng có trường hợp tổ nằm trong những cành đã ở trên mặt đất.

Một tổ được ghi nhận có khoảng 100 cá thể và một queen. Khoảng 100 con nghe có vẻ không nhiều nếu đem so với những đàn kiến có hàng nghìn hoặc thậm chí hàng chục nghìn cá thể. Nhưng với một tổ nằm gọn trong một khoang cành cây, đó lại là một quy mô khá dễ hình dung:

• Không cần một hệ thống đường hầm khổng lồ dưới đất.
• Không cần một tổ trải rộng.
• Chỉ cần một khoảng rỗng đủ an toàn trong một cành cây là cả đàn có thể sống ở đó.

Dữ liệu hiện có cũng cho thấy loài này có queen trong tổ và không có bằng chứng cho thấy nó có kiểu sinh sản bằng worker như một số loài Harpegnathos. Tuy nhiên, những thông tin chi tiết về vòng đời và tổ chức xã hội của P. cyaniventris vẫn chưa được nghiên cứu nhiều.

TẬP TÍNH KIẾM ĂN BAN NGÀY CỦA CHÚNG CÓ GÌ ĐẶC BIỆT?

P. cyaniventris được ghi nhận kiếm ăn vào ban ngày. Worker di chuyển trên những chiếc lá và cành nhỏ, chủ yếu ở tầng cây thấp. Đây là một điểm khá đáng chú ý vì nếu bạn chỉ quan sát mặt đất, khả năng cao sẽ bỏ qua chúng hoàn toàn.

Cũng chính vì vậy mà việc tìm tổ không đơn giản. Thấy một worker không có nghĩa là ngay gần đó sẽ có một tổ nằm dưới đất. Nó có thể tiếp tục chạy trên những cành cây cách mặt đất một khoảng, rồi chui vào một khoang nào đó mà từ bên ngoài gần như không thể nhìn thấy.

Nguồn ảnh : Pinterest

Còn chúng kiếm ăn cụ thể bằng gì?

Đây là chỗ cần cẩn thận. Các tài liệu hiện có ghi nhận khá rõ vị trí và thời điểm chúng kiếm ăn, nhưng không cung cấp đủ quan sát để nói chắc rằng P. cyaniventris chuyên săn một loại con mồi nào đó hay có một chế độ ăn đặc biệt.

Vì vậy, thay vì gọi chúng là “kiến săn mồi” hay “kiến chuyên bắt côn trùng”, tốt hơn nên dừng ở điều đã biết: worker hoạt động trên lá và cành vào ban ngày để kiếm thức ăn. Phần còn lại vẫn cần thêm quan sát.

MÀU XANH NÀY CÓ PHẢI LÀ TRƯỜNG HỢP DUY NHẤT TRONG CHI POLYRHACHIS?

P. cyaniventris thuộc một nhóm nhỏ gọi là Polyrhachis cyaniventris species-group. Nhóm này hiện gồm:

• P. cyaniventris
• P. pirata
• P. baca

Những loài trong nhóm có kích thước khá tương đồng và thường có ánh kim loại, trong đó sắc xanh là một đặc điểm dễ chú ý. Điều này cũng khiến việc xác định chúng chỉ bằng màu sắc không phải lúc nào cũng đơn giản.

Polyrhachis vốn đã là một chi rất lớn và đa dạng. Riêng ở Philippines, các nhà nghiên cứu từng ước tính có khoảng 100 loài Polyrhachis có thể hiện diện, dù tại thời điểm nghiên cứu không phải tất cả đều đã được xác định chính thức. Vì thế, một con kiến có ánh xanh chạy trên cành cây chưa đủ để kết luận ngay đó là P. cyaniventris.

VÌ SAO TỪNG CÓ THỜI ĐIỂM NGƯỜI TA NGHĨ NÓ CỰC KỲ HIẾM?

Có một câu chuyện khá hay liên quan đến việc tìm thấy loài này ở Cebu. Năm 2010, Herbert Zettel và C.V. Pangantihon thu được một worker P. cyaniventris tại khu vực Cantipla, Cebu City, ở độ cao khoảng 800 m. Đây là ghi nhận đầu tiên của loài trên đảo Cebu. Điều thú vị là khu vực này vốn đã từng được nghiên cứu về kiến trước đó, nhưng P. cyaniventris không xuất hiện trong những khảo sát trước.

Sau khi nhận ra con kiến này có ý nghĩa đối với việc nghiên cứu phân bố của loài, các nhà nghiên cứu tiếp tục tìm kiếm. Nhưng không dễ. Họ không thu được thêm mẫu P. cyaniventris nào từ khu vực đó.

Điều này khiến tác giả của nghiên cứu năm 2013 cho rằng quần thể tại khu vực này có thể là một quần thể sót lại và cực kỳ hiếm. Tuy nhiên, đây là nhận xét về tình trạng của loài ở khu vực được nghiên cứu, chứ không nên hiểu rằng P. cyaniventris cực kỳ hiếm ở toàn bộ Philippines. Loài này vẫn có nhiều ghi nhận trên các đảo khác.

ĐIỀU GÌ LÀM NÊN SỨC HÚT CỦA LOÀI KIẾN KHÔNG QUÁ NỔI TIẾNG NÀY?

Điều mình thích ở Polyrhachis cyaniventris là nó không có một “chiêu trò” quá nổi tiếng:

• Nó không nổi tiếng vì nhảy như Harpegnathos saltator.
• Không có câu chuyện xã hội nổi tiếng như những loài Harpegnathos có worker sinh sản.
• Cũng không phải kiểu kiến dệt tổ trên lá mà người ta thường liên tưởng đến khi nhắc tới Polyrhachis.

Nó chỉ đơn giản là một con kiến màu xanh sống giữa cây cối.

Nhưng khi ghép những mảnh thông tin lại, bức tranh bắt đầu thú vị hơn:

• Ban ngày, worker bò trên lá và cành nhỏ.
• Tổ có thể nằm sâu trong một khoang của cành cây.
• Một đàn được ghi nhận có khoảng 100 cá thể và một queen.
• Chúng phân bố trên nhiều đảo ở Philippines, nhưng tại một số địa điểm lại rất khó bắt gặp.

Và cho tới nay, vẫn còn khá nhiều thứ về cuộc sống của chúng chưa được biết rõ.

Trong thế giới kiến, Harpegnathos là một cái tên đủ khiến những người yêu kiến phải chú ý. Trong đó, không xa lạ gì đó chính là dòng kiến HV (Harpegnathos venator) — một loài khá nổi tiếng trong giới nuôi kiến. Chúng không có dáng vẻ nhỏ bé, lặng lẽ như nhiều loài kiến quen thuộc quanh nhà. Những con kiến thuộc chi này thường có kích thước lớn, đôi mắt phát triển mạnh, hàm khỏe và lối săn mồi chủ động.

Nhưng giữa những thành viên của Harpegnathos, có một loài đặc biệt đến mức câu chuyện về nó gần giống một mảnh ghép còn thiếu trong tự nhiên: “Harpegnathos honestoi”.

Được mô tả khoa học vào năm 2016 bởi nhà nghiên cứu David Emmanuel M. General, H. honestoi được phát hiện tại Mt. Isarog trên đảo Luzon, Philippines. Điều khiến loài kiến này trở nên đáng chú ý không chỉ nằm ở ngoại hình, mà còn ở chính nơi nó được tìm thấy và mức độ khan hiếm của những gì con người biết về nó.

CÁI TÊN NÀY CÒN RẤT MỚI TRONG THẾ GIỚI KHOA HỌC PHẢI KHÔNG?

Harpegnathos honestoi không phải là một loài kiến được con người biết đến từ lâu. Mẫu vật dùng để mô tả loài được thu thập từ năm 2002, tại Panicuason Village, khu vực Mt. Isarog, Camarines Sur, Luzon, ở độ cao khoảng 500–550 m. Tuy nhiên phải đến công trình được công bố năm 2016, nó mới chính thức được mô tả như một loài riêng biệt.

Điều đáng kinh ngạc hơn là dữ liệu hiện có về loài này vẫn cực kỳ hạn chế. Các hình ảnh về loài này vẫn còn cực kỳ ít.

Theo AntWeb, hiện chỉ có một mẫu vật được ghi nhận, và đó là một cá thể worker được sử dụng làm holotype – tức mẫu vật chuẩn để xác định đặc điểm của loài.

Nói cách khác, khi nhắc đến Harpegnathos honestoi, chúng ta đang nói về một loài mà khoa học vẫn còn biết rất ít.

Đây cũng là lý do không nên tùy tiện gán cho nó những đặc điểm về tập tính, vòng đời hay cấu trúc đàn dựa trên các loài Harpegnathos khác. Những gì chúng ta biết chắc chắn về H. honestoi chủ yếu đến từ chính mẫu vật type và công trình mô tả ban đầu.

NGOẠI HÌNH CỦA NÓ CÓ RẤT DỄ NHẦM LẪN?

Nếu chỉ nhìn vào hình thái, H. honestoi mang nhiều đặc điểm khiến người ta liên tưởng ngay đến loài Harpegnathos saltator (một loài kiến có các màu sắc và đặc điểm gần giống với honestoi, phân bố chủ yếu ở Ấn Độ và Sri Lanka).

Mẫu worker holotype có chiều dài cơ thể khoảng 20,44 mm – một kích thước khá lớn đối với một con kiến. Phần đầu có cấu trúc mạnh, mắt kép rất lớn và hàm phát triển. Đôi mắt chiếm một phần đáng kể ở phía trước hai bên đầu, trong khi các cấu trúc trên đầu có những đường vân khá rõ.

Màu sắc của nó cũng tạo nên một sự tương phản rất đẹp:

• Đầu, hàm, râu và phần pronotum có màu cam.
• Phần còn lại của cơ thể mang màu nâu đen.
• Chân có màu vàng.

Vì vậy khi nhìn tổng thể, H. honestoi không mang vẻ ngoài hoàn toàn đen như nhiều loài kiến lớn khác mà có sự phân chia màu khá rõ giữa phần đầu và phần thân.

Phần thân của nó tương đối dài. Petiole kéo dài, bụng cũng dài và đặc biệt, mẫu vật được ghi nhận có ngòi chích còn chức năng. Đây là một đặc điểm quan trọng khi nhìn vào hình thái của nhóm kiến ponerine – nhóm kiến thường có xu hướng giữ lại nhiều đặc điểm săn mồi nguyên thủy hơn so với những nhóm kiến tiến hóa theo hướng sống thành đàn cực lớn.

ĐIỀU ĐẶC BIỆT NHẤT: VÌ SAO NÓ KHÔNG ĐƯỢC TÌM THẤY DƯỚI MẶT ĐẤT?

Đây mới là phần khiến Harpegnathos honestoi trở nên thú vị.

Khi nghĩ đến Harpegnathos, người ta thường hình dung những con kiến lớn hoạt động gần mặt đất. Nhưng mẫu vật H. honestoi lại được thu thập trên một mạng nhện, ở độ cao khoảng 1 mét so với mặt đất, trong lớp thực vật thấp.

Công trình mô tả năm 2016 ghi nhận đây là loài Harpegnathos đầu tiên được biết đến có lối sống ít nhất là bán sống trên cây (sub-arboreal).

Chi tiết này nghe có vẻ nhỏ, nhưng đối với một nhà nghiên cứu kiến, nó rất đáng chú ý. Bởi nếu phần lớn các thành viên được biết của chi này gắn với môi trường mặt đất, việc tìm thấy H. honestoi trong thảm thực vật thấp đặt ra một câu hỏi rất thú vị:

Liệu đây có phải chỉ là một cá thể đi lạc khỏi môi trường sống thông thường, hay loài này thực sự có một lối sống khác biệt?

Hiện tại, với lượng mẫu vật quá ít, chúng ta chưa thể trả lời chắc chắn. Và chính khoảng trống đó khiến H. honestoi trở thành một trong những loài kiến rất đáng để tiếp tục nghiên cứu.

MỘT CON KIẾN ĐƯỢC TÌM THẤY Ở NƠI KHÔNG NGỜ TỚI?

Mẫu vật type được ghi nhận là được thu thập từ một mạng nhện của một loài nhện thuộc họ Theridiidae. Nó nằm trong khu vực thực vật thấp, khoảng một mét trên mặt đất.

Nguồn ảnh: iNaturalist

Nhưng cần phân biệt rõ một điều: Việc một cá thể được tìm thấy trên mạng nhện không đồng nghĩa với việc chúng ta đã chứng minh rằng H. honestoi chuyên sống trên mạng nhện, săn nhện hoặc làm tổ trên cây.

Đó là một trong những điểm thú vị của khoa học tự nhiên: một mẫu vật có thể cho chúng ta một manh mối, nhưng không phải lúc nào cũng đủ để kể toàn bộ câu chuyện.

Một con kiến được tìm thấy trên cao có thể đang săn mồi, di chuyển giữa các vị trí, tìm nơi trú ẩn hoặc đơn giản chỉ là đang ở một vị trí tạm thời. Muốn biết chính xác, các nhà nghiên cứu cần thêm mẫu vật và quan sát trực tiếp trong tự nhiên.

TẠI SAO ĐÔI MẮT CỦA NÓ LẠI ĐÁNG CHÚ Ý?

Một trong những đặc điểm nổi bật nhất của H. honestoi là đôi mắt lớn. Trong mô tả hình thái, mắt được ghi nhận là rất lớn và có dạng hình bầu dục, chiếm phần trước bên của đầu.

Điều này phù hợp với hình ảnh quen thuộc của nhiều loài Harpegnathos: chúng thường có thị giác phát triển hơn nhiều loài kiến có lối sống phụ thuộc chủ yếu vào pheromone và xúc giác.

Tuy nhiên, ở H. honestoi, chúng ta vẫn nên cẩn thận với những lời khẳng định quá mức. Có thể dễ dàng đọc thấy những mô tả trên mạng rằng loài này có khả năng nhìn con mồi từ khoảng cách rất xa hoặc có những tập tính săn mồi cực kỳ đặc biệt. Nhưng với H. honestoi, dữ liệu trực tiếp hiện có quá ít để biến những mô tả đó thành kết luận chắc chắn.

Điều chúng ta có thể nói một cách an toàn là: cấu trúc mắt của nó rất nổi bật và là một trong những đặc điểm hình thái quan trọng được ghi nhận trong mẫu vật.

CÁI TÊN “HONESTOI” ĐẾN TỪ ĐÂU?

Tên khoa học Harpegnathos honestoi không phải được đặt ngẫu nhiên. Tác giả David Emmanuel M. General đã đặt tên loài để vinh danh cha mình, Honesto C. General, nhân dịp ông cụ vừa bước sang tuổi 90.

Vì vậy, phía sau một cái tên tưởng như khô khan trong danh pháp khoa học lại có một câu chuyện gia đình khá đẹp. “honestoi” vì thế không chỉ là một phần trong tên của một loài kiến Philippines. Nó còn là lời tri ân được lưu lại trong chính tên khoa học của loài.

VÌ SAO ĐÂY LÀ LOÀI KIẾN MÀ CHÚNG TA GẦN NHƯ CHƯA BIẾT GÌ VỀ ĐỜI SỐNG?

Đây có lẽ là điều thú vị nhất khi tìm hiểu Harpegnathos honestoi.

Thông thường, khi đọc về một loài kiến, chúng ta có thể tìm được hàng loạt thông tin: kích thước đàn, kiến chúa, tốc độ phát triển, thức ăn, mùa sinh sản, cách làm tổ, chiến thuật săn mồi... Nhưng với H. honestoi, những thông tin đó gần như chưa có đủ dữ liệu.

AntWeb hiện ghi nhận chỉ một specimen, là worker và là holotype của loài. Điều đó có nghĩa là chúng ta chưa thể xây dựng một bức tranh hoàn chỉnh về xã hội của loài này chỉ dựa trên những dữ liệu hiện tại.

Chúng ta không nên nhìn một con worker duy nhất rồi tự suy ra toàn bộ đời sống của cả loài. Đây cũng là lý do H. honestoi hấp dẫn đối với những người yêu sinh vật học. Nó không phải một loài đã được nghiên cứu đến mức mọi câu hỏi đều có câu trả lời. Ngược lại, nó giống như một cánh cửa mới chỉ vừa được mở.

MỘT “MẢNH GHÉP” NHỎ CỦA HỆ SINH THÁI MT. ISAROG?

Mt. Isarog nằm trên đảo Luzon của Philippines – nơi có hệ sinh thái nhiệt đới với sự đa dạng sinh học đáng kể.

Đáng chú ý, H. honestoi không phải loài Harpegnathos duy nhất được mô tả từ khu vực này. Công trình năm 2016 của General đồng thời mô tả Harpegnathos alperti, và hai loài được ghi nhận phân bố sympatric – tức cùng xuất hiện trong một khu vực địa lý, với các địa điểm thu mẫu cách nhau chưa tới 5 km trên Mt. Isarog.

Điều này cho thấy chỉ một khu vực núi rừng tương đối nhỏ cũng có thể chứa những loài kiến lớn với lịch sử tiến hóa và lối sống khác nhau. Và có lẽ đó cũng là một trong những bài học thú vị nhất khi tìm hiểu kiến: một khu rừng nhìn qua có thể chỉ là “một khu rừng”, nhưng dưới lớp lá, trên thân cây và giữa những bụi thực vật lại tồn tại cả một thế giới mà con người chưa khám phá hết.

HARPEGNATHOS HONESTOI CÓ PHẢI LÀ MỘT LOÀI “HIẾM” KHÔNG?

Nếu nói theo nghĩa thông thường, rất dễ gọi nó là một loài cực kỳ hiếm. Nhưng về mặt khoa học, nên diễn đạt cẩn thận hơn.

Hiện chúng ta chỉ có một mẫu vật được ghi nhận trong các cơ sở dữ liệu chuyên ngành như AntWeb, nên dữ liệu phân bố và quần thể của loài rõ ràng là cực kỳ hạn chế.

Tuy nhiên, “chỉ có một mẫu vật được biết đến” không tự động có nghĩa là ngoài tự nhiên chỉ còn một con. Những người nuôi kiến chuyên nghiệp vẫn có thể có nuôi ít nhất 1 đàn về loài này.

Có thể loài này thực sự rất hiếm. Cũng có thể nó sống ở những khu vực khó tiếp cận. Hoặc đơn giản là nó chưa được thu thập đầy đủ.

Đây là sự khác biệt rất quan trọng giữa “chưa được phát hiện nhiều” và “thực sự có số lượng rất ít”. Với H. honestoi, chúng ta hiện chưa có đủ dữ liệu để kết luận sâu hơn.

MỘT LOÀI KIẾN KHẾN NGƯỜI TA NỐI TIẾP MUỐN BIẾT THÊM?

Nếu bỏ qua những câu chuyện được thêu dệt trên mạng và chỉ nhìn vào những gì khoa học thực sự ghi nhận, Harpegnathos honestoi vẫn đủ đặc biệt:

• Một con kiến dài khoảng 20 mm.
• Đầu và hàm màu cam.
• Thân màu nâu đen.
• Chân màu vàng.
• Đôi mắt lớn.
• Ngòi chích còn chức năng.
• Biết nhảy để bắt mồi.
• Được phát hiện tại Mt. Isarog trên đảo Luzon.
• Mẫu vật duy nhất được biết đến đã được tìm thấy trong lớp thực vật thấp, trên một mạng nhện cách mặt đất khoảng một mét.

Chỉ từng đó thôi đã đủ để H. honestoi trở thành một cái tên đáng nhớ trong thế giới kiến.

Nhưng điều làm nó hấp dẫn hơn nữa lại chính là những thứ chúng ta chưa biết:

• Nó làm tổ ở đâu?
• Đàn của nó lớn hay nhỏ?
• Có kiến chúa thực sự theo cấu trúc thông thường hay không?
• Nó có thường xuyên hoạt động trên cây?
• Thức ăn chủ yếu là gì?
• Vòng đời của một đàn diễn ra như thế nào?
• Và liệu những đặc điểm khác thường của cá thể được thu thập năm 2002 có thực sự đại diện cho cả loài?

Hiện tại, những câu hỏi đó vẫn còn bỏ ngỏ.

Có lẽ đó chính là vẻ đẹp của Harpegnathos honestoi. Không phải vì nó là một “quái vật” trong thế giới kiến, cũng không phải vì mọi lời đồn về nó đều đúng. Mà bởi vì đây là một loài mà khoa học mới chỉ vừa bắt đầu biết đến.

Một cá thể nhỏ bé được tìm thấy giữa khu rừng Mt. Isarog đã đủ để khiến các nhà nghiên cứu nhận ra rằng ngay cả một chi kiến đã được biết đến từ lâu vẫn có thể chứa những bất ngờ rất lớn.

Và biết đâu, đâu đó trên những bụi cây của Luzon, vẫn còn những cá thể Harpegnathos honestoi đang sống mà con người chưa từng nhìn thấy. Cho đến khi có thêm mẫu vật và những nghiên cứu mới, câu chuyện về loài kiến này vẫn còn thiếu rất nhiều chương. Và chính những chương chưa được viết ấy mới là phần thú vị nhất.

Giữa 1 sa mạc Sahara rộng lớn, khi mà nhiệt độ của cát lúc này tương đương hoặc gần với nước sôi hoặc một chiếc chảo được bật trên bếp lửa. Có một sinh vật can đảm mang thân hình nhỏ bé lại đi làm điều ngược lại: nó lao ra ngoài!

• Không có móng vuốt.
• Không có lớp da dày.
• Không có đôi cánh để bay tránh cái nóng.

Nó đơn giản chỉ là một con kiến nhỏ, dài chưa đến một centimet, phủ trên cơ thể một lớp lông màu bạc kim kỳ lạ!

Nhưng trong vài phút ngắn ngủi giữa cái nóng khắc nghiệt của Sahara, 1 loài kiến bé nhỏ như vậy lại có thể mạo hiểm làm được điều mà gần như không sinh vật nào khác dám làm: chạy thẳng trên bề mặt sa mạc khi nhiệt độ đã trở nên cực kỳ nguy hiểm đối với sự sống.

Đó Chính là Kiến Bạc Sahara (Cataglyphis bombycina). Và bí mật nằm trên chính cơ thể tưởng như mong manh của nó.

Một cuộc chạy đua mà chậm vài giây có thể phải trả giá bằng mạng sống?

Sa mạc không chỉ nóng. Nó là một môi trường nơi nhiệt độ thay đổi dữ dội, nơi mà nguồn nước vô cùng khan hiếm và mỗi phút phơi mình dưới ánh nắng đều có thể khiến cho các sinh vật phải trả giá rất đắt, nhất là về cái giá của sự sống còn.

Đối với nhiều loài động vật sa mạc, biện pháp quen thuộc là tránh cái nóng:

• Chúng ẩn dưới đất.
• Nép trong bóng râm.
• Hoạt động vào ban đêm.

Nhưng Cataglyphis bombycina dường như đã chọn một con đường khác.

Khi mặt trời lên cao và nhiệt độ trên mặt cát tăng vọt, những con kiến bạc có thể rời khỏi tổ để tìm kiếm thức ăn — thường là những sinh vật đã chết vì sức nóng.

Điều trớ trêu nằm ở chỗ: nguồn thức ăn của chúng thường xuất hiện ngay trong thời điểm nguy hiểm nhất. Những con côn trùng khác không sống sót nổi dưới cái nóng ấy. Kiến bạc xuất hiện sau đó.

Nó chạy. Và chạy cực nhanh.

Đối với một con vật nhỏ bé như vậy, tốc độ ấy không đơn thuần là khả năng săn mồi hay di chuyển hiệu quả. Nó là một chiến thuật sinh tồn. Bởi trên sa mạc, nếu phải ở ngoài quá lâu, chính người đi tìm thức ăn có thể trở thành xác chết tiếp theo.

Vì sao cơ thể nó lại có màu bạc?

Đây có lẽ là đặc điểm khiến kiến bạc Sahara nổi tiếng nhất. Nhìn bằng mắt thường, cơ thể chúng giống như được phủ một lớp kim loại bạc óng ánh. Nhưng đó không phải là “áo giáp”. Đó là một hệ thống thích nghi vật lý tinh vi.

Cơ thể của kiến được phủ bởi những sợi lông cực nhỏ. Các sợi lông này có cấu trúc đặc biệt và nằm trên những vùng cơ thể phù hợp, giúp tăng khả năng phản xạ bức xạ mặt trời.

Nói đơn giản hơn: Khi ánh nắng chiếu xuống — một phần đáng kể năng lượng bức xạ bị phản xạ trở lại. Màu bạc vì thế không chỉ để khiến con kiến trông đẹp mắt. Nó góp phần giúp giảm lượng nhiệt mà cơ thể hấp thụ.

Các nghiên cứu về kiến bạc Sahara đã cho thấy những sợi lông này có vai trò quan trọng trong khả năng kiểm soát nhiệt của loài kiến. Và điều đáng kinh ngạc là cơ chế ấy không dựa hoàn toàn vào việc “chịu nóng”. Nó giúp con kiến hạn chế việc nóng lên ngay từ đầu.

Một “tấm áo choàng” hoạt động như bộ tản nhiệt siêu nhỏ?

Điều đặc biệt hơn nữa nằm ở cấu trúc của những sợi lông. Các nhà khoa học đã nghiên cứu cấu trúc của lớp lông này và phát hiện chúng có những đặc tính quang học cho phép phản xạ bức xạ trong một số bước sóng nhất định.

Đồng thời, chúng cũng hỗ trợ việc phát nhiệt của cơ thể ra môi trường thông qua bức xạ nhiệt. Nói cách khác, lớp lông không chỉ giúp ngăn nhiệt đi vào. Nó còn hỗ trợ đưa nhiệt ra ngoài.

Đây là một ví dụ tuyệt đẹp về cách tiến hóa có thể biến một đặc điểm rất nhỏ — những sợi lông chỉ có kích thước hiển vi — thành một hệ thống kiểm soát nhiệt hiệu quả.

Nếu nhìn một con kiến đang chạy trên cát bằng mắt thường, chúng ta chỉ thấy một chấm bạc nhỏ lao đi. Nhưng dưới góc nhìn vật lý, đó là cả một hệ thống quản lý năng lượng đang hoạt động.

Và rồi đến “vũ khí” thứ hai: Tốc độ khủng khiếp ra sao?

Kiến bạc Sahara không chỉ phản xạ nhiệt. Nó còn chạy nhanh đến mức đáng kinh ngạc so với kích thước cơ thể. Các nghiên cứu về loài này từng ghi nhận tốc độ chạy vào khoảng gần 1 mét mỗi giây trong những điều kiện phù hợp.

Nghe không có vẻ gì gọi là quá nhanh. Một mét mỗi giây? Một con người có thể đi bộ với tốc độ cao hơn nhiều.

Nhưng hãy thử đặt con số ấy vào tỷ lệ kích thước cơ thể nhỏ bé như thế và quy đổi sang tốc độ của con người thì 1 người khỏe mạnh có thể chạy được 700km/h!

Đối với một sinh vật dài chỉ vài milimet, tốc độ đó tương đương với việc di chuyển hàng chục lần chiều dài cơ thể chỉ trong một giây. Đây mới là điều đáng chú ý.

Kiến bạc không cần phải chạy nhanh theo tiêu chuẩn của con người. Nó chỉ cần chạy đủ nhanh để rút ngắn thời gian cơ thể tiếp xúc với mặt đất nóng bỏng.

Mỗi chuyến ra ngoài trở thành một cuộc đua với nhiệt độ:

• Ra khỏi tổ.
• Tìm xác côn trùng.
• Nhanh chóng xác định phương hướng.
• Nhặt thức ăn.
• Và quay về. Không được phép nán lại.

Sa mạc không có phương hướng, vậy chúng định vị bằng cách nào?

Đây là một trong những phần đáng kinh ngạc nhất trong câu chuyện về Cataglyphis. Trên một vùng cát mênh mông, những dấu chân rất dễ bị xóa. Không có cây. Không có tảng đá lớn ở mọi nơi. Không có con đường cố định. Thậm chí gió có thể làm thay đổi cảnh quan.

Thế nhưng những con kiến vẫn tìm được đường trở về tổ. Chúng sử dụng một khả năng định hướng được gọi là path integration — có thể hiểu là cơ chế “tích hợp đường đi”.

Trong quá trình di chuyển, kiến theo dõi hướng và khoảng cách mà nó đã đi. Từ đó, nó có thể ước tính vị trí của mình tương đối so với tổ. Điều này đặc biệt quan trọng với một loài thường xuyên phải rời khỏi tổ trong môi trường gần như không có điểm mốc rõ ràng.

Một con kiến nhỏ bé đang chạy trên cát, về cơ bản, đang thực hiện một bài toán định vị:

• Nó phải biết mình đã đi bao xa.
• Đã lệch hướng bao nhiêu.
• Và cần quay lại theo hướng nào.

Tất cả diễn ra trong một bộ não nhỏ đến mức khó tin.

Nhưng tại sao nó lại ra ngoài đúng lúc nóng nhất?

Đây chính là nghịch lý làm Cataglyphis bombycina trở thành một trong những loài kiến được nghiên cứu nhiều nhất về khả năng chịu nhiệt.

Nếu mục tiêu chỉ đơn giản là tránh nóng, cách dễ nhất là ở trong tổ. Nhưng điều đó đồng nghĩa với việc bỏ lỡ nguồn thức ăn. Những sinh vật khác chết vì nóng trở thành một nguồn năng lượng quý giá.

Kiến bạc vì thế đã tiến hóa một chiến lược cực kỳ đặc biệt: Hoạt động trong khoảng thời gian mà phần lớn đối thủ đã biến mất. Lúc này, các kẻ săn mồi sẽ không xuất hiện. Nhiệt độ càng khắc nghiệt, lợi thế cạnh tranh của nó càng rõ rệt.

Đây không phải câu chuyện về một loài “không biết sợ”. Ngược lại. Có thể nói toàn bộ hành vi của nó được xây dựng quanh việc giảm thời gian đối mặt với nguy hiểm đến mức thấp nhất.

Nó không chiến thắng sa mạc bằng cách bất tử trước cái nóng. Nó chiến thắng bằng cách tính toán từng giây.

Vì sao một sinh vật nhỏ bé lại đang đặt ra bài toán lớn cho khoa học?

Kiến bạc Sahara không chỉ thu hút sự tò mò của các nhà côn trùng học. Cơ thể của chúng còn trở thành nguồn cảm hứng cho nghiên cứu vật liệu và kỹ thuật kiểm soát nhiệt.

Những đặc điểm như phản xạ bức xạ mặt trời và tăng khả năng phát nhiệt ra môi trường khiến lớp lông của kiến trở thành một ví dụ tự nhiên đáng chú ý về quản lý nhiệt thụ động.

Trong thế giới con người, chúng ta tiêu tốn rất nhiều năng lượng để làm mát nhà cửa, thiết bị và hệ thống máy móc. Trong khi đó, giữa Sahara, một con kiến nhỏ bé lại mang trên người một hệ thống làm mát không cần pin, không cần máy nén và không cần nguồn điện.

Tất nhiên, không thể đơn giản sao chép nguyên xi cơ thể của nó vào một thiết bị. Nhưng tự nhiên thường không đưa cho con người một sản phẩm hoàn chỉnh. Nó đưa ra một nguyên lý. Và nhiệm vụ của khoa học là tìm hiểu nguyên lý đó có thể được chuyển hóa thành công nghệ như thế nào.

Kẻ sống sót giữa nơi sự sống tưởng như không thể tồn tại?

Sahara thường được hình dung như một vùng đất chết. Một biển cát khổng lồ. Khô cằn. Khắc nghiệt. Không khoan nhượng.

Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, sa mạc không hề thiếu sự sống. Nó chỉ buộc sự sống phải trở nên cực kỳ chuyên biệt:

• Có loài đào sâu xuống lòng đất.
• Có loài chỉ hoạt động vào ban đêm.
• Có loài dự trữ nước.
• Và có loài — như kiến bạc Sahara — chọn cách lao ra giữa thời điểm khắc nghiệt nhất trong ngày.

Nó không lớn. Không mạnh. Không đáng sợ. Nhưng nó sở hữu một thứ mà nhiều sinh vật lớn hơn không có: Một cơ thể được tối ưu hóa đến mức gần như hoàn hảo cho chính địa ngục mà nó đang sống.

Một lớp lông bạc phản xạ ánh sáng. Một cơ chế định hướng tinh vi. Một đôi chân có tốc độ đáng kinh ngạc. Và một chiến lược sinh tồn dựa trên từng giây.

Giữa biển cát Sahara, con kiến ấy không phải kẻ mạnh nhất. Nó chỉ là một trong những kẻ thích nghi tốt nhất với luật chơi của nơi này.

Và có lẽ đó mới là điều khiến câu chuyện về Cataglyphis bombycina trở nên đặc biệt. Bởi đôi khi, thiên nhiên không tạo ra những sinh vật khổng lồ để thống trị một môi trường khắc nghiệt. Nó tạo ra một sinh vật chỉ vài milimet — rồi dạy nó cách chạy xuyên qua địa ngục và trở về an toàn.

Dưới đây là phiên bản viết dài hơn, phù hợp để đăng trên website (như một bài blog hoặc chuyên mục “Bạn Có Biết?”), mang phong cách hấp dẫn, giàu hình ảnh và dễ đọc:

---

🐜 Bạn Có Biết? Kiến Cũng Là “Nông Dân”!

Khi nhắc đến kiến, chúng ta thường nghĩ đến sự siêng năng, cần cù và kỷ luật cao. Tuy nhiên, ít ai biết rằng những sinh vật nhỏ bé này còn vô cùng thông minh và có khả năng tận dụng thiên nhiên theo cách mà… con người cũng phải bất ngờ! Một trong những tập tính độc đáo nhất của loài kiến chính là “chăn nuôi” rệp để lấy mật ngọt, một hành vi cộng sinh thú vị chẳng khác nào con người nuôi bò lấy sữa!

---

🌿 Chuyện Gì Đang Diễn Ra?

Rệp vừng (hay còn gọi là aphids) là loài côn trùng nhỏ sống bám trên thân và lá cây, hút nhựa cây để sinh tồn. Sau khi hút nhựa, chúng tiết ra một chất lỏng giàu đường gọi là mật ong rệp (honeydew) – một món ăn khoái khẩu của kiến. Thay vì săn mồi hoặc lãng phí công sức tìm kiếm thức ăn, nhiều loài kiến đã “phát minh” ra một cách thông minh hơn: nuôi rệp để lấy mật!

---

🐜 Cộng Sinh Thông Minh – Một Hệ Thống “Trang Trại” Của Kiến

Hành vi “chăn nuôi” rệp của kiến không chỉ đơn giản là ăn mật. Đó là một hệ sinh thái cộng sinh phức tạp và hiệu quả:

• Bảo vệ rệp: Kiến sẵn sàng tấn công các loài săn rệp như bọ rùa để bảo vệ “đàn gia súc” của mình.
• Dẫn rệp đến vùng tốt hơn: Khi nguồn nhựa cây cạn kiệt, kiến sẽ di chuyển rệp đến các phần cây non – nơi giàu nhựa hơn, giúp “tăng sản lượng mật”.
• “Vắt sữa” rệp: Khi muốn lấy mật, kiến không cần giết rệp mà chỉ cần dùng râu gãi nhẹ vào bụng rệp – tín hiệu cho rệp tiết ra mật.
• Đưa rệp về tổ: Một số loài kiến còn mang rệp về tổ trong mùa đông hoặc khi gặp nguy hiểm, nuôi chúng như nuôi vật nuôi trong nhà!

---

🧠 Một Nền “Nông Nghiệp Côn Trùng” Thu Nhỏ

Hiện tượng kiến nuôi rệp là minh chứng sống động cho thấy kiến không chỉ là những cỗ máy lao động bản năng, mà còn là những sinh vật có tư duy chiến lược, tổ chức xã hội và khả năng tận dụng tài nguyên thiên nhiên một cách thông minh. Đây cũng là ví dụ điển hình về mối quan hệ cộng sinh – đôi bên cùng có lợi trong thế giới tự nhiên: kiến có mật ăn, rệp có nơi trú ẩn và được bảo vệ.

---

🌍 Thiên Nhiên – Thế Giới Thu Nhỏ Kỳ Diệu

Câu chuyện này khiến chúng ta phải nhìn thiên nhiên bằng con mắt khác: dù nhỏ bé, mọi sinh vật đều có vai trò và sự thông minh riêng. Trong thế giới kiến, tồn tại những “trang trại”, “nông dân” và cả “gia súc” – một xã hội thu nhỏ đáng kinh ngạc!

---

💬 Còn Bạn Thì Sao?

Bạn nghĩ gì về hành vi của loài kiến? Nếu là một con kiến, bạn sẽ chọn làm nông dân nuôi rệp hay là thợ săn dũng cảm? Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn dưới phần bình luận nhé! 👉 Và đừng quên: thiên nhiên luôn có những điều kỳ lạ và đẹp đẽ, chỉ cần bạn dành thời gian quan sát.

---

Bạn muốn tìm hiểu thêm về hành vi đặc biệt của loài kiến? Hãy theo dõi các bài viết tiếp theo tại AntSpace – nơi thế giới côn trùng trở nên sống động và gần gũi hơn bao giờ hết!

---

Nếu bạn cần mình điều chỉnh văn phong theo một phong cách khác (trẻ trung hơn, học thuật hơn, kể chuyện hơn…), cứ nói nhé!