Nhìn một đàn Acanthomyrmex glabfemoralis, thứ đầu tiên có thể khiến người ta chú ý không phải màu sắc hay kích thước của cả đàn. Mà là sự chênh lệch kích thước giữa những con kiến trong đó.

Một bên là những worker nhỏ, thân hình khá gọn. Một bên là những con major có cái đầu lớn đến mức nhìn gần như thuộc về một loài khác. Sự khác biệt này không phải do một cá thể trưởng thành bất thường, mà là đặc điểm bình thường trong cấu trúc đàn của Acanthomyrmex.

Và A. glabfemoralis là một trong những loài thể hiện sự khác biệt đó khá rõ.

Loài này được mô tả lần đầu từ Quảng Tây, Trung Quốc vào năm 1997. Sau đó nó được ghi nhận ở Việt Nam, và hiện các mẫu vật đã được biết đến từ cả hai quốc gia. Ở Việt Nam, nó đã được ghi nhận tại Vườn quốc gia Cúc Phương, Ninh Bình, trong môi trường rừng mưa.

Nhưng điều thú vị nhất lại nằm bên trong tổ.

VÌ SAO TRONG CÙNG MỘT ĐÀN LẠI CÓ HAI KIỂU WORKER KHÁC NHAU HOÀN TOÀN?

Ở nhiều loài kiến, major worker chỉ lớn hơn worker bình thường một chút. Acanthomyrmex thì khác:

• Major worker: Có phần đầu phát triển cực mạnh, với bộ hàm lớn và khỏe.
• Minor worker: Nhỏ hơn rất nhiều, thân hình gọn gàng hơn.

Nguồn ảnh: Antstore

Sự khác biệt này được gọi là đa hình worker — hay nói đơn giản hơn, cùng là worker nhưng chúng được “thiết kế” theo những kiểu cơ thể rất khác nhau.

A. glabfemoralis thậm chí còn đặc biệt hơn ở chỗ trong một đàn có thể xuất hiện queen bình thường và “dwarf queen”, tức một dạng queen nhỏ hơn. Nghiên cứu về các quần thể ở Việt Nam đã mô tả cả major worker, minor worker, queen và dwarf queen của loài này.

Đây là một trong những lý do A. glabfemoralis đáng để tìm hiểu. Nhìn một con major, rất dễ nghĩ nó là một con kiến chuyên biệt hoàn toàn khác. Nhưng nó vẫn chỉ là một thành viên trong cùng một đàn.

CÁI ĐẦU KHỔNG LỒ CỦA MAJOR WORKER DÙNG ĐỂ LÀM GÌ?

Đây là chỗ không nên nhìn hình rồi tự kết luận quá nhanh.

Major có đầu rất lớn và hàm khỏe, vì vậy người ta thường liên hệ chúng với nhiệm vụ phòng thủ hoặc xử lý những vật thể lớn hơn so với khả năng của minor. Một số tài liệu về Acanthomyrmex cũng mô tả major theo hướng này.

Nhưng với A. glabfemoralis, điều thú vị là đàn không chỉ có một kiểu nhiệm vụ. Những con nhỏ vẫn cần làm phần việc của chúng. Những con lớn có một bộ cơ thể hoàn toàn khác. Và cả hai cùng tồn tại trong một hệ thống xã hội nhỏ.

Nói cách khác, cái đầu khổng lồ của major không phải để khiến chúng trông “ngầu” hơn. Nó là kết quả của việc cả đàn phân hóa worker thành những dạng cơ thể khác nhau.

CHÚNG SỐNG Ở ĐÂU TRONG TỰ NHIÊN?

A. glabfemoralis không phải một loài kiến chỉ sống trên cây.

Ở Việt Nam, chúng được ghi nhận làm tổ trong các môi trường đặc thù:

• Các khoang của cành mục, mảnh gỗ và thân gỗ.
• Các khe hoặc hốc trong đá.
• Những vị trí bên dưới đá trên nền rừng.

Các ghi nhận hiện có cho thấy chúng sống trong rừng mưa và rừng thứ sinh, ở độ cao khoảng 160–615 m trong các mẫu vật được tổng hợp trên AntWeb.

Vì vậy, nếu Polyrhachis cyaniventris khiến người ta nghĩ tới một đàn kiến sống trên cành cây, thì A. glabfemoralis lại có vẻ gần với một kiểu sống ẩn trong những khoang nhỏ của môi trường rừng hơn.

Tổ của chúng không cần phải là một hệ thống đường hầm khổng lồ. Một khoảng rỗng trong gỗ mục cũng có thể trở thành nhà.

TẠI SAO TẬP TÍNH TÍCH TRỮ HẠT CỦA CHÚNG LẠI ĐÁNG CHÚ Ý?

Đây là một trong những chi tiết rất đáng đưa vào bài.

Trong các khoang tổ của A. glabfemoralis, các nhà nghiên cứu thường tìm thấy nhiều hạt nhỏ được cất giữ. Điều này khiến loài này có một phần lối sống khá giống những loài kiến thu gom hạt: thức ăn thực vật được mang về tổ và để dành trong các khoang.

Nhưng chúng không chỉ ăn thực vật. Các quan sát cũng ghi nhận vật chất có nguồn gốc động vật được mang về tổ. Vậy nên nếu nhìn chúng như một loài “kiến ăn hạt” hoàn toàn thì cũng chưa chính xác.

Có vẻ chúng tận dụng cả hai nguồn thức ăn:

• Một phần là những hạt nhỏ được thu gom và cất giữ.
• Phần khác là thức ăn động vật được mang về khi có cơ hội.

CÓ CHI TIẾT KỲ LẠ NÀO VỀ HỆ THỐNG QUEEN CỦA LOÀI NÀY?

A. glabfemoralis có queen bình thường và một dạng queen nhỏ hơn được gọi là dwarf queen.

Các nhà nghiên cứu cho rằng cả queen bình thường lẫn dwarf queen có khả năng đều tham gia sinh sản, nhưng tại thời điểm nghiên cứu, họ chưa xác nhận chắc chắn điều này bằng việc kiểm tra buồng trứng và túi chứa tinh trùng của các cá thể còn sống.

Điều đáng chú ý hơn là họ chưa tìm thấy một đàn nào có đồng thời cả queen bình thường và dwarf queen. Vì vậy, câu chuyện về hệ thống sinh sản của loài này vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng.

Đây cũng là một ví dụ khá hay cho việc nghiên cứu kiến đôi khi không đơn giản như nhìn thấy một queen rồi kết luận ngay cách cả đàn sinh sản.

TẠI SAO LOÀI KIẾN NÀY LẠI KHÔNG DỄ BẮT GẶP?

AntWeb hiện ghi nhận mẫu A. glabfemoralis từ Trung Quốc và Việt Nam, trong đó có các mẫu được thu tại Cúc Phương bằng phương pháp sàng lá mục. Một mẫu ở Cúc Phương được thu ở độ cao 160 m trong rừng mưa.

Những dữ liệu này cũng cho thấy chúng có thể nằm khá kín trong lớp vật chất trên nền rừng:

• Một con worker nhỏ có thể không dễ phát hiện nếu chỉ đi ngang qua.
• Còn major với cái đầu lớn có thể nổi bật hơn nhiều nếu bắt gặp được nó.
• Nhưng để tìm được cả đàn thì lại là chuyện khác.

ĐIỀU GÌ KHIẾN ACANTHOMYRMEX GLABFEMORALIS ĐÁNG NHỚ ĐẾN VẬY?

Nguồn ảnh: Wiki

Nếu chỉ nhìn một con minor, có lẽ chẳng có gì quá đặc biệt. Nếu chỉ nhìn một con major, bạn có thể tưởng nó là một con kiến được phóng đại phần đầu. Nhưng đặt cả hai cạnh nhau, mọi thứ trở nên thú vị hơn.

Một đàn A. glabfemoralis sở hữu những đặc điểm độc đáo:

• Những worker nhỏ đi cùng những major với đầu cực lớn.
• Hệ thống queen phân hóa khá đặc biệt (normal queen và dwarf queen).
• Làm tổ trong các khoang nhỏ của gỗ mục hoặc hốc tự nhiên trên nền rừng.
• Thu gom hạt cất giữ nhưng vẫn mang thức ăn động vật về tổ.

Không phải một đàn khổng lồ. Không phải loài kiến nổi tiếng với những cuộc chiến hàng nghìn cá thể. Nó giống một cộng đồng nhỏ nằm khuất đâu đó trong nền rừng hơn.

Và có lẽ chính sự khác biệt giữa những cá thể trong cùng một đàn mới là thứ khiến Acanthomyrmex glabfemoralis đáng nhớ: một con kiến nhỏ, nhưng bên trong một đàn lại có những worker với hình dạng gần như hai thế giới khác nhau.